સર્પ : એક અનોખુ અનુસંધાન

<a href="https://news4gujarati.com/tag/gujarati-news/" class="st_tag internal_tag" rel="tag" title="Posts tagged with Gujarati News">Gujarati News</a>, News in Gujarati – ન્યુઝ ફોર ગુજરાતી | ગુજરાત સમાચાર - <a href="https://news4gujarati.com/tag/news4-gujarati/" class="st_tag internal_tag" rel="tag" title="Posts tagged with news4 gujarati">News4 Gujarati</a>

આજે આપણે શબ્દના સથવારે જ્યારે પરીચય કેળવવાનો છે ત્યારે એક મુંઝવણ અચુક થાય કે શરુઆત ક્યાંથી કરવી ? આજે એક એવા વિષયથી શરુઆત કરીએ કે જે આજ દિન સુધી મહદ્દઅંશે અછૂત રહ્યો છે. માણસ સુસંસ્કૃત થયો ત્યારથી લઈને આજના અતિ-આધુનિક સમયમાં પણ ભલે તે ગમે તેટલું ભણ્યો હોય તો પરંતુ, સર્પનું નામ આવે કે ચર્ચા થાય ત્યારે મોટે ભાગે તેના વિશે અજાણ, અને અભણ જ હોય છે. સર્પ કરડે તો મૃત્યુ થાય તે સિવાય તેના વિશે તમે ભાગ્યે જ વધુ જાણતા હો તેવી સંભાવના ઘણી જ છે. મારો પરિચય એક સર્જકના પુત્ર, વિધાનસભામાં ભાષાંતરકાર તથા ક્યારેક ક્યારેક વાર્તાઓ લખતા લેખક તરીકે ઓછી છે, પરંતુ ગુજરાત, ભારત તથા નજીકના દેશ નેપાળ સુધી સર્પ-બચાવ કરતાં યુવાનોમાં એક અનુભવી સર્પવિદ્દ તથા સર્પપ્રેમીની મારી ઓળખ વધારે છે. હું મુળે તો અંગ્રેજી સહિત્યનો સ્નાતક, પત્રકારિત્વનો વિદ્યાર્થી, તો પછી સાપ સાથે મારો આ નાતો ક્યાંથી એવો પ્રશ્ન અન્ય લોકોની જેમ જ મને પણ થાય છે. તો ચાલો આજે સર્પ સાથેનું મારું અનુસંધાન ક્યાંથી શરૂ થયું તેની વાત તમારી સૌ સાથે શેર કરવા માંગુ છું.

- Advertisement -

અંગ્રેજો ભારતને સર્પો અને મદારીઓનો દેશ ગણાવતા, પણ એમ કરીને તેઓ આપણી ગરીમાને ઝંખી પાડતા. ભારત જેવા સમશિતોષ્ણ દેશમાં સંસ્કૃતિની સાથે સાથે પ્રાકૃતિક સંપત્તિનું વૈવિધ્ય પણ ઘણું છે. આપણે સૌ શિક્ષિત થયા એટલે અવનવું જાણવાની તાલાવેલી સહજ રીતે હોવાની. આ જિજ્ઞાસાના ભાગ તરીકે પ્રાણીશાસ્ત્ર નામની આખી શાખા વિશ્વમાં અસ્તિત્વમાં છે. આ શાખાના વિદ્યાર્થીઓ સિવાયનો માનવ સમુદાય પ્રાણીસૃષ્ટિ અંગે પ્રાથમિક જાણકારી જ ધરાવતો હોય છે. મને લાગે છે ત્યાં સુધી પ્રાણી સૃષ્ટિના કરોડો જીવઓમાંનો સર્પ જ એક જ એવો જીવ છે, જેના પ્રત્યે આપણે હંમેશા આંખ આડે કાન કર્યા છે. આપણે ખુદને જ એક પ્રશ્ન કરીએ કે શા માટે ? તો એનો જવાબ આપણા બાળપણમાં છુપાયેલો છે. મહદ્દંશે ગામડામાં અને નાના શહેરોમાં બાળક મોટુ થઈ ઘર બહાર રમતુ થાય ત્યારથી મા તેને ભુલ્યા વગર એક વાત કહેતી જ હોય કે “જો જે, સાપ દેખાય તો દૂર રહેજે, સાપ કરડે તો મરી જવાય !”. સાપના કરડવાથી મરી જવાનો ડર બાલ્યકાળથી જ આપણા સૌના મનમાં પેસી જાય છે. આ અવસ્થામાં અપણા મનમાં જે માહિતિ સ્ટોર થાય છે, કે ઘુસાડવામાં આવતી હોય છે, તેની દૂરોગામી અસરો માનવના જીવનમાં ક્યારેક ને ક્યારેક જોવા મળતી જ હોય છે. બાળક તરીકે સમાજના દરેકના મનમાં રેડાયેલા આ ડરના કારણે જ શરુ થય છે એક અનોખી હેટ સ્ટોરી. આ હેટ સ્ટોરીની વાસ્તવિક અસર આપણને સર્પોની નિર્દય કતલના સ્વરૂપમાં અવારનવાર જોવા મળે જ છે.

આ પણ વાંચો:-  ગુજરાત કોરોના અપડેટ: રાજ્યમાં મંગળવારે 1096 નવા કેસ નોંધાયા.

સૌરાષ્ટ્રના એક નાનકડા ગામડામાં મારો ઉછેર થયો હોવાથી પ્રકૃતિ મારી નસેનસમાં ફેલાયેલી છે. ખેતરો, નજીકમાં આવેલી આલેચની પર્વતમાળાઓમાં વસતી પશુપક્ષીઓની ઓળખનું માધ્યમ બની અમારા ગામમાં શરુ થયેલી નેચર કલબ. આ નેચર ક્લબના દ્વારા યોજાતી પ્રકૃતિ શિક્ષણ શિબિરો થકી પક્ષી-પશુ અને વૃક્ષોના પર્યાવરણમાં મહત્વના પાઠ શિખ્યા. પર્યાવરણને સંબંધિત અનેક વિષયોમાંથી મને પક્ષી નીરિક્ષણનું ઘેલું લાગેલું. પક્ષીઓનું વિવિધ જાતિ-પ્રજાતિઓ, રંગો અને તેમના કર્ણમધુર અથવા કર્કશ અવાજો મને એટલા મોહી ગયા કે લગભગ બાર વર્ષની ઉંમરે સૌરાષ્ટ્રના જાણકાર પક્ષી નીરિક્ષકોમાં મારી ગણતરી થવા લાગેલી. પક્ષીઓની આ દૂનિયામાંથી સર્પોની દૂનિયામાં મારું આગમન કંઈ અચાનક જ થઈ ગયેલું. સર્પને જોઈને મને પણ એટલી જ બીક લાગતી જેટલી એક સર્પ-અભણ માણસને લાગે. પરંતુ ફરક એટલો હતો કે સર્પો અંગે હું થોડુ પ્રાથમિક જ્ઞાન ધરાવતો હતો. એક્બનાવ એવો બન્યો કે જેણે મને વિચારતો કરી મૂક્યો, મારુ સમગ્ર ચિત્ત હચમચી ગયું અને મને સમગ્ર માનવ જાત અને મારી જાત પર પણ શરમ ઉપજી.

અમે સૌરાષ્ટ્રના નાનકડા એવા પણ પ્રગતિશીલ ગામ મોટી પાનેલી ખાતે રેલવે સ્ટેશને સરકારી ક્વાર્ટરમાં રહેતા. એ જમાનામાં રેલવે સ્ટેશનો ગામના છેવાડે હોય. તેથી રેલવે ટ્રેકના કિનારે આવેલા ખેતરો અને ટ્રેક વચ્ચેની ખાઈ ગામલોકો માટે મૃત પશુ પક્ષીઓના નીકાલનું સ્થળ બની જતું. લોકો મરેલા કુતરાં-બિલાડાં રેલવેના પાટાઓની નજીકના નાનકડી ખાઈમાં નાખી જતાં. એક દિવસ સવારના પહોરમાં રેલવે સ્ટેશનની બરોબર સામે આવેલી ફુલઝર સોસાયટીના થોડા બહાદૂર યુવકો એક મોટા સાપને મરણતોલ મારીને બે લાકડીઓ પર ચડાવીને અમારા ક્વાર્ટરની સામે ફેંકવા આવતાઅ દેખાયા. કૂતુહલવશ હું પણ એ નજારો જોવા ગયો. નજીક જઈને જોયું તો આશરે છ એક ફૂટનો એ સાપ સાવ બિનઝેરી એવી ધામણ પ્રજાતિનો હતો. એ લોકોએ આ ધામણને તેમના ઘરમાં ઘુસવાની ગુસ્તાખી કરવા બદલ લાકડીઓ વડે એટલી નિર્દયતાપૂર્વક મારેલી કે તેનું શરીર ઈંચઈંચ જેટલી જગ્યાએથી છુંદાઈ ગયેલું. લોહીથી લથબથ એ ધામણને નાખીને પરત જતાં એ યુવાનોને મેં કહ્યું કે આ તો સાવ બિનઝેરી ધામણ છે, આને કેમ મારી નાખી ? તો એ લોકોએ મને સામે પ્રશ્ન કર્યો કે “તને એટલું જ્ઞાન હોય અને સાપનું પેટમાં બળતુ હોય તો પકડી જાવી હતીને ?” આ પ્રશ્ન સામે હું નીરૂત્તર બની ગયો.

આ પણ વાંચો:-  ધ.ત્રિ. ની કલમે – "આપણે હવે માસ્ટર બની ગયા છીએ એવી હવા કદી આવવા દેવી નહીં."

આ લોકો ધામણને અધમરી છોડીને જતાં રાહ્યાં, હું તેની નજીક બેસીને તેની પીડા જોતો અનુભવતો રહ્યો. આશરે છ ફૂટની આ ધામણને પુંછડીથી લઈને માથા સુધી ઠેર ઠેર ઘાવ હતાં, લોહી નીકળી રહ્યું હતું અને એક્ટલીય જગ્યા પર તેની કરોડરજ્જુ જ છુંદાઈ ગઈ હતી જેથી તે પોતાનું શરીર હલાવી પણ શકતી નહોતી. તેના શરીરમાં જો કોઈ હલન ચલન થતું હોય તો માત્ર તેની જીભ લપકારા મારતી હતી, અને આંખોની હલનચલન જોઈ શકાતી હતી. સવાર સાંજ જ્યારે પણ સમય મળે તેમ હું આ ધામણને જોવા જતો અને તેની પીડાનો સાક્ષી બનતો. લોહી નીકળવાના કારણે જંગલી લાલ કીડીઓ તેના આખા શરીર પર ફરી વળી હતી. એવું લાગતુ કે જાણે આ સાપનું શરીર પગને મોજૂં આવરી લે તેમ કીડીઓએ આવરી લીધુ હતું. સતત બે દિવસ આ ધામણને કીડી-મંકોડાઓએ જીવતી ખાધા કરી અને તેની પીડાનો અંદાજ માત્ર તેની જીભના લબકારા અને ક્યારેક માથામાં અવતા પીડાના ઝાટકાથી આવી શકતો હતો. બે દિવસના અંતે જ્યારે આ કીડીઓ તેના માથામાં પ્રવેશી ત્યારે તેનું મૃત્યુ થયું. આ બે દિવસની ધામણની નર્ક સમી યતનાઓના સાક્ષી બનીને મને લાગ્યું કે જાણે મારા હૃદય માં એક કદી ન રૂઝાય એવો ઉઝરડો પડ્યો છે. ત્યારે મનમાં અનેક પ્રશ્નો ઉઠ્યા કે “આપણે આપણી જાતને જો સુશિક્ષીત માનીએ છીએ, સુસંસ્કૃત માનીએ છીએ, તો આ નિર્દોષ જીવને જોયા સમજ્યા વગર આટલો મોટો અન્યાય કેમ ? માત્ર જન્મ જાત ડર અને મૃત્યુના કાલ્પનિક ભયના કારણે એક આખી જાતિને બદનામ કરવી અને તેને આટલો અન્યાય શા માટે ? માનવે માનવ માટે તો કેટલા કાયદા-કાનૂન બનાવ્યા છે, જો ખૂન કરનારને પણ કોર્ટમાં પોતાની વાત કહેવાની તક આપવામાં આતી હોય તો પછી સર્પ પ્રત્યે આટલી ઉપેક્ષા શા માટે ?

આ પણ વાંચો:-  વાઈન શૉપ બાદ પાન-મસાલાની દુકાનો પણ ખુલશે, પણ રાખવી પડશે આ તકેદારી

બસ, આ ધામણે જ્યારે છેલ્લો સ્વાસ લીધો, જીભનો છેલ્લો લપકારો માર્યો ત્યારે તે જ ઘડીએ મેં મનમાં જ નિર્ણય કર્યો કે, બસ બહુ થયું, આ બાબતે કોઈકે તો કઈંક કરવું જ પડશે, પક્ષીને નહી ઓળખું તો પક્ષીઓને કોઈ ફરક પડવાનો નથી. પરંતુ સર્પો માટે જો હું કંઈ કરીશ નહી, તો બીજાને ભલે ફરક ના પડે, પણ મારે તો મારી જાતને જવાબ આપવાનો છે ને ? ત્યારથી શરૂ થઈ મારી અને સર્પોની પ્રેમ કહાની. જે જમાનામાં સર્પો પર ગુજરાતીમાં ખાસ પુસ્તકો ઉપલબ્ધ નહોતા એ જમાનામાં મેં સર્પોના બ્લેક એન્ડ વ્હાઈટ ફોટોગ્રાફ્સ વાળા પુસ્તકનો અભ્યાસ કર્યો, બિનઝેરી સર્પો સાહીત તમામ સર્પોને માથ દબાવીને પકડવાની ભયંકર ઘાતક પદ્ધતિથી જાતે ઘડી કાઢેલી નવી અને આધૂનિક ઓછી જોખમી પદ્ધતિ સુધીની મારી યાત્રા અનેક ચડાવ-ઉતારો, અવનવા અનુભવો અને વૈચારિક પ્રક્રિયાઓમાંથી પસાર થઈને ધીર ગંભીર ચળવળનું સ્વરૂપ ધારણ કરીઈ ચૂકી છે. એક વિચારનો ઝબકારો વ્યક્તિનું જીવન, તેનું જીવન પ્રત્યેનું દર્શન બદલી શકે છે. સર્પો પ્રત્યેના લગાવની મારી શરુઆતમાં મનમા ઉભો થયેલો એક પ્રશ્નએ મને માત્ર પ્રસિદ્ધિ, અને પૈસા માટે સાપ પકડતા મદારીની હરોળમાં જતા આજના સર્પ પ્રેમીઓથી અલગ પાડીને સર્પ બચાવ અને જાગૃતિ અભિયાનની પ્રવૃતીને એક અનોખી ગરીમા બક્ષી છે. ‘વિચાર વલોણુ’ દ્વારા સર્પોની જ વાતો કરવાનો ઉપક્રમ નથી, પરંતુ મારુજીવન જેના જાત અનુભવોથી છલોછલ છે તેના તાદૃશ્ય અનુભવો અને તેના પ્રત્યેનો મારો અનોખો નજરીયો શક્ય છે કે એક અનોખુ જીવન દર્શન પણ આપશે. આ લેખની સાથે આજથી શરુ થતી આપણી આ વિચારયાત્રા અને મનોમંથનનું આ વલોણું નવનીત પણ આપી જશે. મળતા રહીશું.

લેખક : ધર્મેન્દ્ર ત્રિવેદી

ઈમેઈલ : [email protected]

લેટેસ્ટ ન્યૂઝથી અપડેટ રહેવા Gujarati news online તથા exclusive માટે ક્લિક કરીને જોડાઓ ન્યૂઝ ફોર ગુજરાતી સાથે.

તમે અમને ફેસબુકટ્વીટરઇન્સ્ટાગ્રામ અને યુ ટ્યુબ પર પણ લાઇક અને ફોલો કરી શકો છો.

તમારા એરિયા ના સમાચાર મોકલવા અહિયાં ક્લિક કરો.

- Advertisement -