સંજીવ કુમાર હિન્દી સિનેમાના એવા અભિનેતાઓમાંના એક હતા, જેમના અભિનયમાં લાગણીઓની ઊંડાઈ અને સત્યતા પ્રતિબિંબિત થાય છે. તેણે ફિલ્મ ‘નયા દિન નયી રાત’માં એક સાથે 9 અલગ-અલગ પાત્રો ભજવીને ઈતિહાસ રચ્યો હતો.
મુંબઈઃહિન્દી સિનેમાના ઈતિહાસમાં એવા થોડા જ કલાકારો રહ્યા છે જેમણે અભિનયને માત્ર એક વ્યવસાય તરીકે નહીં પરંતુ તેમના આત્માનો એક ભાગ ગણ્યો છે. સંજીવ કુમાર તેમાંના એક હતા. ક્યારેક તે પોતાના દર્દથી ભરેલા ચહેરાના હાવભાવથી લોકોની આંખોમાં આંસુ લાવી દેતો તો ક્યારેક પોતાના નિર્દોષ સ્મિતથી દિલ જીતી લેતો. તેમના દરેક પાત્રમાં ઊંડાણ, સાદગી અને પ્રામાણિકતા જોવા મળતી હતી.
સંજીવ કુમારનું સાચું નામ હરિહર જેઠાલાલ જરીવાલા હતું. ગુજરાતના સુરતમાં 9 જુલાઈ 1938ના રોજ જન્મેલા સંજીવને નાનપણથી જ એક્ટિંગનો શોખ હતો. એક સામાન્ય પરિવારમાંથી આવતા સંજીવના સપના મોટા હતા. મુંબઈ આવ્યા પછી, તેમણે થિયેટરમાં તેમની કારકિર્દી શરૂ કરી અને ભારતીય રાષ્ટ્રીય રંગભૂમિમાં જોડાયા. થિયેટરમાં લોકો તેમને પ્રેમથી હરિભાઈ કહેતા.
22 વર્ષની ઉંમરે ફિલ્મોમાં ડેબ્યુ કર્યું
સંજીવ કુમારે 22 વર્ષની ઉંમરે ફિલ્મી દુનિયામાં પ્રવેશ કર્યો હતો. તેમની પ્રથમ ફિલ્મ ‘હમ હિન્દુસ્તાની’ (1960) હતી, જેમાં તેમણે પોલીસ ઈન્સ્પેક્ટરની નાની ભૂમિકા ભજવી હતી. આ પછી તેમને 1965માં ‘નિશાન’માં હીરો તરીકે તક મળી. ફિલ્મ ‘ખિલોના’ (1970)એ તેમને ઓળખ આપી અને દર્શકોના દિલમાં જગ્યા બનાવી. આ ફિલ્મમાં તેણે માનસિક રીતે અસ્થિર વ્યક્તિનું પાત્ર એટલી સત્યતાથી ભજવ્યું કે લોકો ભાવુક થઈ ગયા.
‘નયા દિન નયી રાત’માં 9 પાત્રો ભજવ્યા
સંજીવ કુમારની પ્રતિભાનું સૌથી મોટું ઉદાહરણ 1974માં આવેલી ફિલ્મ ‘નયા દિન નઈ રાત’ હતી. આ ફિલ્મમાં, તેણે 9 જુદા જુદા પાત્રો ભજવ્યા હતા – દરેક પાત્રનો પોતાનો અવાજ, હાવભાવ, ચાલ અને સ્વભાવ હતો. આ પ્રયોગ હિન્દી સિનેમામાં આજ સુધી યાદ છે. આ ફિલ્મે તેને ‘વન મેન ઈન્ડસ્ટ્રી’નો દરજ્જો અપાવ્યો. આ પછી તેણે ‘મૌસમ’, ‘કોશિશ’, ‘આંધી’, ‘અંગૂર’, ‘પતિ પત્ની ઔર વો’, અને ‘સિલસિલા’ જેવી ઘણી યાદગાર ફિલ્મો આપી.
1975ની સુપરહિટ ફિલ્મ ‘શોલે’માં સંજીવ કુમારે ઠાકુર બલદેવ સિંહની ભૂમિકા ભજવી હતી. તે સમયે, તે માત્ર 37 વર્ષનો હતો, પરંતુ તેણે એક જૂના, તૂટેલા અને બદલોથી સળગતા માણસની ભૂમિકા એટલી ખાતરીપૂર્વક ભજવી કે લોકો ખરેખર તેમને ઠાકુર કહેવા લાગ્યા. તેમની ગંભીરતા, ડાયલોગ ડિલિવરી અને આંખોની ઊંડાઈએ સિનેમામાં અમર છાપ છોડી દીધી.
પોતાના મૃત્યુની આગાહી કરી હતી
સંજીવ કુમાર 1978થી હૃદયની બીમારીથી પીડિત હતા. તેમણે એક વખત એક ઈન્ટરવ્યુમાં કહ્યું હતું કે, ‘મને નથી લાગતું કે હું 50 વર્ષ સુધી જીવી શકીશ, અમારા ઘરના પુરુષો વહેલા મૃત્યુ પામે છે.’ કમનસીબે આ આગાહી સાચી સાબિત થઈ. 6 નવેમ્બર 1985ના રોજ માત્ર 47 વર્ષની વયે તેમને હાર્ટ એટેક આવ્યો અને દુનિયાને અલવિદા કહી દીધું. તેમના નિધનથી સિનેમાએ એક કલાકાર ગુમાવ્યો છે જેણે અભિનયને પૂજાની જેમ ગણાવ્યો હતો.
