ચાણક્ય કહે છે કે દરેક શત્રુ એક સરખા નથી હોતા. તેની શક્તિ, સ્વભાવ અને પરિસ્થિતિ પ્રમાણે વ્યૂહરચના બદલવી જોઈએ. ચાણક્ય નીતિમાં એક ખૂબ જ પ્રસિદ્ધ શ્લોક છે, જે દુશ્મનો સાથે વ્યવહાર કરવાની સૌથી વ્યવહારુ અને બુદ્ધિશાળી રીત સમજાવે છે:
અનુલોમેન બલિનામ પ્રતિલોમેન દુર્જનમ.
સ્વયં પર્યાપ્ત શત્રુઃ વિનયેન બલેન વા ।
આ શ્લોકનો અર્થ છે –
- સીધા માધ્યમો, સહકાર અથવા વ્યૂહરચના દ્વારા મજબૂત દુશ્મનને હરાવો.
- દુષ્ટ એટલે કે નાના સમયના, કપટી શત્રુને પ્રતિલોમા (ઉલટું અથવા ચતુરાઈ) દ્વારા પરાજિત કરો.
- તમારા સમાન દુશ્મનને વિનય (શાંતિ, નમ્રતા) દ્વારા અથવા બળ દ્વારા હરાવો.
શત્રુની કુંડળીની તપાસ કરવી એટલે કે તેની નબળાઈઓ, શક્તિઓ, ઈરાદાઓ, શાંતિથી કામ કરવું અને તેની યોજનાઓને જાહેર ન કરવી – આ ત્રણ બાબતો આ કલમમાં છુપાયેલી છે. ચાલો આ નીતિથી દુશ્મનને કેવી રીતે હરાવી શકાય તે વિશે વિગતવાર સમજીએ.
