આચાર્ય ચાણક્યની નીતિઓ આજે પણ એટલી જ સુસંગત છે જેટલી પ્રાચીન સમયમાં હતી. તેમણે જીવનની દરેક નાની મોટી સમસ્યાનો સચોટ ઉકેલ આપ્યો છે. ચાણક્ય નીતિમાં મિત્રોને ઓળખવા અને તેમની સાથે વ્યવહાર કરવા પર વિશેષ ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. ચાણક્ય કહે છે કે મિત્ર એ નથી કે જે માત્ર મીઠી વાત કરે, પરંતુ તે જે મુશ્કેલ સમયમાં તમારો સાથ આપે અને તમારા કલ્યાણની વાત કરે. પરંતુ કેટલાક મિત્રો એવા હોય છે જે બહારથી તો મીઠા લાગે છે પણ અંદરથી ઝેર જેવા ઘાતક હોય છે. તેમનાથી અંતર રાખવું એ જીવન બચાવવાનો એકમાત્ર રસ્તો છે. આવો જાણીએ ચાણક્યની આ નીતિઓનો સાર અને તેની પાછળ છુપાયેલ ઊંડો અર્થ.
આવા મિત્રો ઝેર જેવા હોય છે
ચાણક્ય નીતિના બીજા અધ્યાયના પાંચમા શ્લોકમાં કહેવામાં આવ્યું છે:
‘પરોક્ષે કાર્યહંતરમ્ પ્રત્યક્ષે પ્રિયવદિનમ્.
वर्ज्येत्तदर्शं मित्रं विषकुम्भ पैमूखम् ॥’
એટલે કે જે મિત્ર તમારી પીઠ પાછળ તમારું કામ બગાડે છે અને તમે સામે આવો ત્યારે મીઠી મીઠી વાત કરે છે, આવા મિત્રને ઝેરથી ભરેલા ઘડાની જેમ ત્યજી દેવો જોઈએ, જેનું મોં દૂધ ભરેલું છે પણ અંદર ઝેર છે. આવા મિત્રો તમારા વિશ્વાસનો દુરુપયોગ કરે છે અને સૌથી વધુ નુકસાન પહોંચાડે છે.
તમારી પીઠ પાછળ વાત કરતા મિત્રોને ઓળખો
ચાણક્ય કહે છે કે સાચો મિત્ર એ છે જે તમારી ગેરહાજરીમાં પણ તમારું ભલું ઈચ્છે. પરંતુ એવા ઘણા લોકો છે જે તમારી સામે તમારી ખુશામત કરે છે અને તમારી પીઠ પાછળ અફવાઓ ફેલાવે છે અથવા તમારા કામમાં અવરોધ ઉભો કરે છે. આવા મિત્રો તમારા અંગત અને સામાજિક જીવન બંનેને નુકસાન પહોંચાડે છે. ચાણક્યની સલાહ છે કે તેઓની ઓળખ થતાં જ તેમનાથી દૂરી રાખો, કારણ કે ઝેરની જેમ તેઓ તમારા જીવનને ધીમે ધીમે પોલા કરી દે છે.
તમારા શ્રેષ્ઠ મિત્ર પર પણ સંપૂર્ણ વિશ્વાસ ન કરો.
બીજા અધ્યાયના છઠ્ઠા શ્લોકમાં ચાણક્ય કહે છે:
