બાંગ્લાદેશના રાજકારણની વ્યાખ્યા દાયકાઓથી બે મહિલાઓ વચ્ચેની કડવી દુશ્મનાવટ દ્વારા કરવામાં આવે છે. તેને બેટલ ઓફ ધ બેગમ કહેવામાં આવે છે. એક તરફ અવામી લીગના નેતા અને બાંગ્લાદેશના સંસ્થાપક શેખ મુજીબુર રહેમાનની પુત્રી શેખ હસીના વાઝેદ છે, જ્યારે બીજી બાજુ બાંગ્લાદેશ નેશનાલિસ્ટ પાર્ટી (BNP)ના વડા અને ભૂતપૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ ઝિયાઉર રહેમાનની પત્ની બેગમ ખાલિદા ઝિયા છે.
આ બે ‘બેગમો’ એક સમયે સરમુખત્યારશાહી સામે સાથે મળીને લડ્યા હતા, પરંતુ સત્તાની બેઠકે તેમને કટ્ટર વિરોધી બનાવી દીધા હતા. ક્યારેક ખાલિદા ગેમ રમતી, તો ક્યારેક હસીના ગેમ રમતી. પરંતુ 2024ના વિદ્યાર્થી આંદોલને આ યુદ્ધને નવો વળાંક આપ્યો. આજે, આપણે ક્રિસમસ 2025ની ઉજવણી કરીએ છીએ, હસીના ભારતમાં દેશનિકાલમાં છે, ખાલિદા ગંભીર રીતે બીમાર છે, અને દેશ વચગાળાની સરકારના નેતૃત્વમાં ચૂંટણીની તૈયારી કરી રહ્યો છે. આવો, આ સમગ્ર વાર્તાને વિગતવાર સમજીએ.
પહેલા બેગમ શબ્દ સમજો
‘બેગમનું યુદ્ધ’ જાણતા પહેલા બેગમ શબ્દને સમજી લો. બેગમ શબ્દ તુર્કી મૂળનું સન્માનજનક શીર્ષક છે, જેનો મધ્ય એશિયા અને દક્ષિણ એશિયામાં ઉચ્ચ-વર્ગની મુસ્લિમ મહિલાઓ, શાહી પરિવારના સભ્યો, ઉમરાવો અથવા મહત્વના હોદ્દા પરની મહિલાઓ માટે ઉપયોગ થાય છે; તે ‘બેગ’ અથવા ‘બે’ નું સ્ત્રીલિંગ સ્વરૂપ છે, જેનો અર્થ ‘ઉચ્ચ અધિકારી’ અથવા ‘મુખ્ય’ થાય છે અને બાંગ્લાદેશી રાજકારણમાં તે શેખ હસીના અને ખાલિદા ઝિયા જેવા અગ્રણી મહિલા નેતાઓના નામ સાથે સંકળાયેલું છે. ભારતમાં પણ ઘણી બેગમો રહી છે, જેમાંથી સૌથી મોટું નામ બેગમ હઝરત મહેલ છે. તેણીએ 1857 ના બળવામાં અવધ (લખનૌ) નું નેતૃત્વ કર્યું અને અંગ્રેજો સામે બહાદુરીથી લડ્યા, તેણીને ભારતીય સ્વતંત્રતા સંગ્રામની નાયિકા બનાવી.
બાંગ્લાદેશનું ‘બેગમ્સનું યુદ્ધ’ – હત્યાઓથી ઉદ્ભવતી દુશ્મની
હવે વાત કરીએ બાંગ્લાદેશની ‘બેગમ્સની લડાઈ’ની. આ યુદ્ધ વાસ્તવમાં બે હત્યાઓથી શરૂ થયું હતું. બાંગ્લાદેશના સ્થાપક શેખ મુજીબુર રહેમાન અને તેમના પરિવારના મોટાભાગના સભ્યોની 15 ઓગસ્ટ 1975ના રોજ લશ્કરી બળવામાં હત્યા કરવામાં આવી હતી. આ હત્યાઓ બાંગ્લાદેશી સેનાના એક જૂથ દ્વારા કરવામાં આવી હતી. હસીના અને તેની બહેન શેખ રેહાના તે સમયે વિદેશમાં હતા તેથી તેઓ બચી ગયા હતા. હસીનાએ તેના પિતાનો વારસો સંભાળ્યો અને અવામી લીગની કમાન સંભાળી. તેણીએ ભારતમાં આશ્રય લીધો અને છ વર્ષ સુધી દેશનિકાલમાં રહ્યો.
શેખ મુજીબુર રહેમાનની હત્યા સમયે બાંગ્લાદેશના આર્મી ચીફ જનરલ શફીઉલ્લાહ હતા, પરંતુ આ હત્યા પાછળ ભૂતપૂર્વ આર્મી ચીફ ઝિયાઉર રહેમાનનો હાથ હોવાનું કહેવાય છે, જેઓ પાછળથી દેશના રાષ્ટ્રપતિ બન્યા હતા અને હત્યારાઓને માફી આપતો કાયદો પણ પસાર કર્યો હતો. હસીનાના પિતા શેખ મુજીબુર રહેમાનની હત્યાના છ વર્ષ પછી, 1981માં બીજી લશ્કરી બળવો થયો. આ વખતે રાષ્ટ્રપતિ ઝિયાઉર રહેમાનની હત્યા કરવામાં આવી. ઝિયાઉર રહેમાને બીએનપીની સ્થાપના કરી હતી અને તે સ્વતંત્રતા સંગ્રામના હીરો હતા. તેમની પત્ની ખાલિદા ઝિયા, જે તે સમયે ગૃહિણી હતા, તેમણે પાર્ટીની કમાન સંભાળી અને રાજકારણમાં પ્રવેશ કર્યો.
