હોર્મુઝ સ્ટ્રેટઃ પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલી કટોકટી હવે ધીરે ધીરે સમાપ્ત થઈ રહી હોય તેવું લાગી રહ્યું છે. પરંતુ આ યુદ્ધે વિશ્વ માટે એક મોટું સંકટ ઊભું કર્યું છે. વિશ્વની 20 ટકા ઉર્જાનું પરિવહન કરતી સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ હવે જહાજો માટે મુક્ત રહેશે કે નહીં તે અંગે પ્રશ્નાર્થ ચિહ્ન છે. તેહરાન આ યુદ્ધમાં થયેલા નુકસાનની ભરપાઈ કરવા માટે હોર્મુઝ પર ટેક્સ લગાવવાની તૈયારી કરી રહ્યું છે. તેણે અમેરિકા સાથેના દસ મુદ્દાના યુદ્ધવિરામ કરારમાં પણ આ શરતનો ઉલ્લેખ કર્યો છે. ગુરુવારે પણ ઈરાનના સુપ્રીમ લીડર મોજતબા ખમેનીએ હોર્મુઝને લઈને નવી સિસ્ટમ અપનાવવાની વાત કહી હતી. ઈરાન દ્વારા જારી કરાયેલા આ નિવેદનોએ શિપિંગ સેક્ટરને પ્રોત્સાહન આપ્યું છે. ઈરાનના આ નિર્ણય પર ખાડી દેશોમાંથી પણ સવાલો ઉભા થયા છે.
28 ફેબ્રુઆરીએ ઈરાન પર ઈઝરાયેલ અને અમેરિકાના હુમલા પહેલા આ દરિયાઈ માર્ગ સુરક્ષિત અને મફત હતો. ઈરાન પણ તેને કુદરતી માર્ગ માને છે અને તેના પર કોઈ ટેક્સ સિસ્ટમ લાદી રહ્યું નથી. પરંતુ હવે આ પાંચ સપ્તાહના યુદ્ધે આખી વાર્તા બદલી નાખી છે. ઈરાન હવે તેના પર ટેક્સ લાદવા આતુર જણાય છે. તેણે હોર્મુઝની બીજી બાજુના દેશ ઓમાનને પણ તેની યોજનામાં સામેલ કરવાની ઓફર કરી છે. ઈરાન તરફથી કહેવામાં આવ્યું છે કે ઈરાન અને ઓમાન હોર્મુઝ પર ટેક્સમાંથી આવતા નાણાંને સતત એકબીજામાં વહેંચશે. ઈરાનના નાયબ વિદેશ પ્રધાન કાઝેમ ગરીબબાદીએ ગયા અઠવાડિયે કહ્યું હતું કે તેહરાન ઓમાન સાથે એક પ્રોટોકોલ તૈયાર કરી રહ્યું છે જે જહાજોને હોર્મુઝમાંથી પસાર થવા માટે પરમિટ અને લાઇસન્સ મેળવવાનું ફરજિયાત બનાવશે. તેમણે કહ્યું કે આ પગલાનો હેતુ હોર્મુઝ દ્વારા જહાજોના પસાર થવાને પ્રતિબંધિત કરવાને બદલે સુવિધા આપવાનો હતો. જો કે, ઓમાને પાછળથી આ પ્રસ્તાવને નકારી કાઢ્યો અને કહ્યું કે તેની પાસે આવી કોઈ યોજના નથી.
સુએઝ પર ટેક્સ, હોર્મુઝ પર કેમ નહીં?
ઈરાન ભલે અમેરિકા પર બળજબરીથી યુદ્ધ લાદવાનો આરોપ લગાવીને હોર્મુઝ પર ટેક્સ લગાવવાની કોશિશ કરી રહ્યું હોય, પરંતુ વિશ્વના તમામ દેશોને તેનું વર્તન પસંદ નથી. આંતરરાષ્ટ્રીય દરિયાઈ કાયદા અનુસાર, સ્ટ્રેટની સરહદે આવેલા દેશો માત્ર તે વિસ્તારમાંથી પસાર થવા માટે જહાજો પાસેથી કરની માંગ કરી શકતા નથી. જો કે, તેઓ ચોક્કસ સેવાઓ જેમ કે પાયલોટીંગ, ટગીંગ અથવા પોર્ટ સેવાઓ માટે જહાજો પર મર્યાદિત શુલ્ક લાદી શકે છે, પરંતુ આ શુલ્ક કોઈ ચોક્કસ દેશના જહાજો પર લાદી શકાતા નથી.
હવે સવાલ એ છે કે જો ઇજિપ્ત અને પનામા સુએઝ અને પનામા કેનાલ પર ટેક્સ લાદી શકે છે તો ઈરાન હોર્મુઝ પર ટેક્સ કેમ લાદી શકે નહીં? સરળ જવાબ એ છે કે સુએઝ અને પનામા નહેરો માનવસર્જિત છે, જ્યારે હોર્મુઝ કુદરતી રીતે રચાયેલી છે. આવી સ્થિતિમાં તેના પર કોઈપણ પ્રકારનો ટેક્સ લાદી શકાય નહીં. દુનિયામાં એવા ઘણા ઉદાહરણો છે જેના પર કોઈ ટેક્સ નથી લાગતો. આ યુદ્ધ પહેલા ઈરાને પણ આ જ પદ્ધતિ અપનાવી હતી અને તેણે હોર્મુઝ પર કોઈ નિયંત્રણો કે કર લાદ્યા ન હતા. પરંતુ યુદ્ધ પછી તેણે અમેરિકા અને દુનિયા પર દબાણ લાવવાની ક્ષમતા શોધી કાઢી છે.
