જ્યેષ્ઠ માસમાં આવતા મંગળવારને ‘બડા’ મંગલ અથવા ‘બુધવા’ મંગલ કહેવામાં આવે છે. આ નામ પાછળ બે પૌરાણિક કથાઓનો ઉલ્લેખ છે. એક દંતકથા અનુસાર, જ્યેષ્ઠ મહિનાના મંગળવારે ભગવાન રામ વનમાં સીતાની શોધ કરતી વખતે હનુમાનને પહેલી વાર મળ્યા હતા. આ કારણે આ મહિનાના તમામ મંગળવારને ‘બડા’ મંગલ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
બીજી કથા મુજબ મહાભારત કાળમાં જ્યેષ્ઠ માસના મંગળવારે હનુમાનજીએ વૃદ્ધ વાનરનું રૂપ ધારણ કરીને ભીમના બળના અભિમાનનો નાશ કર્યો હતો. પાછળથી, તે ‘બુધવા’ મંગલ તરીકે પણ જાણીતું બન્યું. આ દિવસે હનુમાનજીના જૂના સ્વરૂપની પૂજા કરવામાં આવે છે. એવું માનવામાં આવે છે કે આ દિવસે પવનપુત્રને ચોલા અર્પણ કરવાથી તમામ પ્રકારના અવરોધો દૂર થાય છે. આ તહેવાર ખાસ કરીને ઉત્તર ભારતમાં અને ખાસ કરીને પૂર્વાંચલ અને ઉત્તર પ્રદેશના મધ્ય પ્રદેશોમાં ખૂબ જ ધામધૂમથી ઉજવવામાં આવે છે.
બીજી એક વાર્તા મુજબ લખનૌના નવાબ વાજિદ અલી શાહના પુત્રની તબિયત એક વખત ખરાબ થઈ ગઈ હતી. વાજિદ અલીના પુત્રની બીમારી લાયક ડૉક્ટરોની સલાહ લેવા અને તમામ પ્રકારના ઉપાય અજમાવવા છતાં પણ ઠીક ન થઈ, ત્યારે કોઈએ તેમને કહ્યું કે અલીગંજ સ્થિત હનુમાન મંદિરમાં પ્રાર્થના કરવાથી તેમના પુત્રની બીમારી ઠીક થઈ જશે. વાજિદ અલી શાહ ત્યાં ગયા અને પુત્ર માટે પ્રાર્થના કરી. જેના કારણે તેમનો પુત્ર સાજો થઈ ગયો હતો. આ પછી, નવાબ અને તેમની પત્નીએ મંદિરનો જીર્ણોદ્ધાર કરાવ્યો, જે જ્યેષ્ઠ મહિનામાં પૂર્ણ થયો. ત્યારથી લખનૌમાં બડા મંગલના દિવસે ભંડારા અને ગોળનો પ્રસાદ વહેંચવાની પરંપરા શરૂ થઈ.
સૂર્ય જ્યારે વૃષભ રાશિમાં પ્રવેશ કરે છે ત્યારે જ્યેષ્ઠ માસ આવે છે. જ્યેષ્ઠ એટલે વડીલ. આ મહિનામાં દિવસો લાંબા હોય છે. જ્યેષ્ઠ માસનો સ્વામી મંગળ અગ્નિનો કારક છે, તેથી આ મહિનામાં આકરી ગરમી પડે છે. આ મહિનામાં પાણીનું વિશેષ મહત્વ છે. પછી તે જળ સંરક્ષણના સ્વરૂપમાં હોય કે જળ દાનના સ્વરૂપમાં. આ મહિનામાં પાણી સંબંધિત બે વિશેષ તહેવારો છે – ગંગા દશેરા અને નિર્જલા એકાદશી. આ તહેવારો પર પાણીથી ભરેલો ઘડો, પંખો, છત્રી, ચંપલ અને ચપ્પલ વગેરેનું દાન કરવું વિશેષ શુભ માનવામાં આવે છે.
