17મી સદીનું વિશાળ એસ્ટ્રોલેબ, જે જયપુરના શાહી સંગ્રહની સૌથી મૂલ્યવાન વૈજ્ઞાનિક વારસામાંની એક છે, તે 29 એપ્રિલના રોજ લંડનમાં સોથેબીના ઓક્શન હાઉસમાં વૈશ્વિક બિડિંગ માટે તૈયાર છે. તેની બહુમુખી ક્ષમતાઓને લીધે, નિષ્ણાતો પિત્તળમાંથી બનેલા આ અદ્ભુત ઉપકરણને ‘સુપર કોમ્પ્યુટર’ અને તે સ્માર્ટફોનનું ‘સુપર કોમ્પ્યુટર’ કહી રહ્યા છે. સોથેબીના ‘ઈસ્લામિક અને ઈન્ડિયન આર્ટ’ વિભાગના વડા બેનેડિક્ટ કાર્ટરે આ સાધનને અત્યાર સુધીનું સૌથી મોટું અને દુર્લભ ખગોળશાસ્ત્રીય સાધન ગણાવ્યું છે. તેના ઐતિહાસિક મૂળ જયપુરના ભૂતપૂર્વ મહારાજા સવાઈ માનસિંહ II ના અંગત સંગ્રહમાં આવેલા છે. મહારાજાના મૃત્યુ પછી, તે તેમની પત્ની અને વિશ્વ વિખ્યાત મહારાણી ગાયત્રી દેવી પાસે રહી, જ્યાંથી તે પછીથી ખાનગી સંગ્રહનો ભાગ બની ગયું. હવે પહેલીવાર તેને જાહેર પ્લેટફોર્મ પર પ્રદર્શિત અને હરાજી કરવામાં આવી રહી છે.
વિશ્વ રેકોર્ડ તૂટી શકે છે
તકનીકી અને વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિકોણથી, આ સાધન તેના સમયની કળાનું શિખર છે. તેનું વજન 8.2 કિગ્રા છે અને ઊંચાઈ લગભગ 46 સેમી છે, જે સામાન્ય એસ્ટ્રોલેબ કરતા ચાર ગણી મોટી છે. તેની વિરલતા અને શાહી જોડાણને જોતાં, નિષ્ણાતોનો અંદાજ છે કે તે 1.5 થી 2.5 મિલિયન પાઉન્ડ (આશરે રૂ. 15 થી 25 કરોડ) મેળવી શકે છે, જે ખગોળશાસ્ત્રીય સાધનો માટેના તમામ અગાઉના વિશ્વ હરાજી રેકોર્ડને તોડી શકે છે. આ ઉપકરણની સૌથી મોટી વિશેષતા એ છે કે તે એક ‘ઓલ-ઇન-વન’ ગેજેટ છે. ઓક્સફર્ડના ઈતિહાસકાર ડૉ. ફેડરિકા ગિગાન્ટેના જણાવ્યા અનુસાર, આના દ્વારા 17મી સદીમાં ખગોળશાસ્ત્રીઓ સૂર્યોદય અને સૂર્યાસ્તનો સમય, તારાઓની ચોક્કસ સ્થિતિ, કૂવાની ઊંડાઈ અને ઈમારતોની ઊંચાઈ માપી શક્યા. આ ઉપરાંત, તેનો ઉપયોગ મક્કાની દિશા નિર્ધારિત કરવા અને પંચાંગની મદદથી સચોટ જન્માક્ષર તૈયાર કરવા માટે પણ થતો હતો.
વિજ્ઞાન અને સંસ્કૃતિનું સંકલન
સાંસ્કૃતિક રીતે, આ સાધન મુઘલ યુગના ભારતના મિશ્ર વારસાનો જીવંત પુરાવો છે. તે લાહોર (હાલ પાકિસ્તાન) ની પ્રખ્યાત ‘લાહોર સ્કૂલ’ના બે ભાઈઓ કયામ મુહમ્મદ અને મુહમ્મદ મુકીમ દ્વારા 17મી સદીની શરૂઆતમાં બનાવવામાં આવ્યું હતું. આ સાધન પર તારાઓના નામ પર્શિયનમાં કોતરેલા છે, જેની આગળ તેમના સંસ્કૃત સમકક્ષ નામો દેવનાગરી લિપિમાં કોતરેલા છે. આ તે સમયગાળા દરમિયાન વિજ્ઞાન અને સંસ્કૃતિનો અદ્ભુત સમન્વય દર્શાવે છે.
