આઝાદી સમયે ભારતમાં 562 નાના-મોટા રજવાડા હતા. આ રજવાડાઓના પોતાના રાજાઓ, કાયદાઓ અને શાસન વ્યવસ્થાઓ હતી. બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન, આ રજવાડાઓ સત્તાવાર રીતે સ્વતંત્ર ન હતા, પરંતુ બ્રિટિશ શાસન હેઠળ હોવા છતાં, તેમની પાસે મર્યાદિત સ્વાયત્તતા હતી.
વી.પી. મેનને તેમના પ્રસિદ્ધ પુસ્તક ધ સ્ટોરી ઓફ ઈન્ટિગ્રેશન ઓફ ઈન્ડિયન સ્ટેટ્સમાં લખ્યું છે કે ‘ભારતના એકીકરણની પ્રક્રિયા માત્ર ભૌગોલિક જ નહીં પરંતુ માનસિક અને સાંસ્કૃતિક રીતે રાષ્ટ્રના નિર્માણની પ્રક્રિયા પણ હતી.’ તેમણે જણાવ્યું કે ભારતમાં દરેક રજવાડાને સમાવવા માટે કેવી રીતે મુત્સદ્દીગીરી, સંવાદ અને નિશ્ચયનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો.
ભારતના લોખંડી પુરુષ તરીકે ઓળખાતા સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલે સ્વતંત્ર ભારતના પ્રથમ ગૃહમંત્રી અને નાયબ વડાપ્રધાન તરીકે આ કાર્યની બાગડોર સંભાળી હતી. તેમણે માત્ર રજવાડાના શાસકો સાથે જ વાતચીત કરી ન હતી પરંતુ તેમને એકીકૃત ભારતની શક્તિ અને જરૂરિયાત પણ સમજાવી હતી.
5 જુલાઈ, 1947ના રોજ રાજ્ય મંત્રાલયની રચનાના દિવસે, પટેલે કહ્યું હતું કે, ‘કોંગ્રેસ કોઈપણ રીતે રાજ્યોની સ્થાનિક બાબતોમાં દખલગીરી કરવા માંગતી નથી.’ પરંતુ જેમ જેમ સમય પસાર થતો ગયો તેમ તેમ તેણે પોતાનો દૃષ્ટિકોણ વધુ સ્પષ્ટ કર્યો. 16 ડિસેમ્બર 1947 ના રોજ, તેમણે કહ્યું, ‘રાજાઓનું ભવિષ્ય તેમના લોકો અને તેમના દેશની સેવામાં રહેલું છે, અને તેમના નિરંકુશતાના દાવાઓમાં નથી.’
જ્યારે સરદાર પટેલ આ એકીકરણનો ચહેરો બન્યા, ત્યારે તેનું વ્યૂહાત્મક મગજ વી.પી. મેનન હતા. સિવિલ સર્વન્ટ તરીકે, તેઓ પટેલના સૌથી વિશ્વાસુ સહાયક હતા. મેનને દરેક રજવાડા સાથે રાજકીય કુનેહ અને દસ્તાવેજી કૌશલ્ય દ્વારા કરારો તૈયાર કર્યા.
ઘણા રજવાડાઓએ એકીકરણનો વિરોધ કર્યો, જેમાં હૈદરાબાદ, જૂનાગઢ અને જમ્મુ અને કાશ્મીર સૌથી અગ્રણી હતા. હૈદરાબાદના નિઝામ ભારતમાં વિલીનીકરણની વિરુદ્ધ હતા, પરંતુ ‘ઓપરેશન પોલો’ દ્વારા રાજ્યનું શાંતિપૂર્ણ વિલીનીકરણ સુનિશ્ચિત કરવામાં આવ્યું હતું. જૂનાગઢે પાકિસ્તાનમાં જોડાવાની જાહેરાત કરી, પરંતુ જનમત પછી તે ભારતનો ભાગ બની ગયું. કાશ્મીરનો મુદ્દો સૌથી જટિલ હતો, પરંતુ મહારાજા હરિ સિંહના હસ્તાક્ષર પછી તે પણ ભારતમાં જોડાઈ ગયો.
મેનને લખ્યું કે ‘ભારતના એકીકરણના પરિણામે 554 રજવાડાઓની જગ્યાએ 14 વહીવટી એકમો ઉભરી આવ્યા.’ આ માત્ર વહીવટી પરિવર્તન ન હતું, પરંતુ તે એક નવી રાષ્ટ્રીય ઓળખનો જન્મ હતો. આનાથી ભારતમાં લોકશાહીનો પાયો મજબૂત થયો અને બંધારણના નિર્માણનો માર્ગ સાફ થયો.
