પાકિસ્તાનના કટ્ટરપંથી મૌલાના મુફ્તી મુહમ્મદ તાકી ઉસ્માનીએ ક્રિપ્ટોકરન્સીના વેપારને સંપૂર્ણપણે હરામ જાહેર કરતો ફતવો જાહેર કર્યો છે. દારુલ ઉલૂમ કરાચી દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલા આ નિર્ણયે માત્ર પાકિસ્તાન સરકારના નિયમનિત ક્રિપ્ટો ઉદ્યોગ બનાવવાના પ્રયાસો પર જ સવાલો ઉભા કર્યા નથી, પરંતુ અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના પરિવાર સાથે સંકળાયેલા ક્રિપ્ટો સાહસ પર પણ સંકટના વાદળો ઘેરાઈ રહ્યા છે. દારુલ ઉલૂમ કરાચી દ્વારા જાહેર કરાયેલા આ ફતવામાં, બિટકોઈન, ઈથેરિયમ સહિત તમામ પ્રકારની ડિજિટલ કરન્સીને ‘પૈસા કે મિલકત’ની ઈસ્લામિક વ્યાખ્યાની બહાર જાહેર કરવામાં આવી છે. ફતવા સ્પષ્ટપણે જણાવે છે કે તેમની ખરીદી, વેચાણ, વેપાર અથવા રોકાણ શરિયાના સિદ્ધાંતોની વિરુદ્ધ છે અને તેમનું નામ અથવા પરિભાષા બદલવાથી પણ તેમની ધાર્મિક સ્થિતિ બદલાશે નહીં.
એવું માનવામાં આવે છે કે આ ફતવો પાકિસ્તાન સરકાર માટે મોટી મુશ્કેલીનું કારણ બની ગયો છે. વાસ્તવમાં, છેલ્લા બે વર્ષથી સરકાર ક્રિપ્ટો સેક્ટરને કાયદેસર બનાવવા, તેનું નિયમન કરવા અને આર્થિક વૃદ્ધિનું નવું એન્જિન બનાવવાના જોરશોરથી પ્રયાસો કરી રહી છે. આ ફતવાએ સરકારને ધાર્મિક અને આર્થિક મોરચે બે પાયાનો પડકાર આપ્યો છે.
સરકારની નિયમનકારી પહેલ
પાકિસ્તાને પહેલા પાકિસ્તાન ક્રિપ્ટો કાઉન્સિલની રચના કરી અને પછી વર્ચ્યુઅલ એસેટ સર્વિસ પ્રોવાઈડર્સ (VASP), લાઇસન્સ એક્સચેન્જનું નિયમન કરવા અને બ્લોકચેન આધારિત નાણાકીય ઉકેલોને પ્રોત્સાહન આપવા માટે પાકિસ્તાન વર્ચ્યુઅલ એસેટ રેગ્યુલેટરી ઓથોરિટી (PVARA) ની સ્થાપના કરી. એવો અંદાજ છે કે 20 મિલિયનથી વધુ પાકિસ્તાનીઓ દેશમાં ક્રિપ્ટો પ્રવૃત્તિઓમાં સક્રિય છે અને છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં અબજો ડોલરના વ્યવહારો થયા છે.
PVARAના અધ્યક્ષ બિલાલ બિન સાકિબે દારુલ ઉલૂમ કરાચીના વિદ્વાનોનો સંપર્ક કર્યો છે. તેમણે અપીલ કરી હતી કે તમામ વર્ચ્યુઅલ એસેટ્સ એક જ કેટેગરીમાં ન મૂકવી જોઈએ. સાકિબે કહ્યું કે ફતવામાં જે મુખ્ય પ્રશ્ન ઉઠાવવામાં આવ્યો છે તે એકદમ સાચો છે, શું ડિજિટલ એસેટ શરિયા હેઠળ માન્ય મિલકત છે? પરંતુ આપણે સટ્ટાકીય ક્રિપ્ટોકરન્સી અને મૂર્ત અસ્કયામતો (જેમ કે સોનું, ડોલર અથવા અન્ય અનામત) દ્વારા સમર્થિત ડિજિટલ અસ્કયામતો વચ્ચે સ્પષ્ટ તફાવત કરવો જોઈએ. તેમણે ઉદાહરણો આપતાં જણાવ્યું હતું કે બ્લોકચેન આધારિત ઇસ્લામિક બોન્ડ્સ, ગોલ્ડ-બેક્ડ ટોકન્સ અને સંપૂર્ણપણે આરક્ષિત સ્ટેબલકોઇન્સ સંપૂર્ણપણે અલગ કેટેગરીમાં આવે છે, જ્યારે શુદ્ધ સટ્ટાકીય ટોકન્સ અલગ છે.
શું કહે છે નિષ્ણાતો?
જાણીતા અર્થશાસ્ત્રી યુસુફ નઝારે બીબીસી ઉર્દૂ સાથેની મુલાકાતમાં ફતવા પર સવાલ ઉઠાવતા કહ્યું કે આ નિર્ણય ક્રિપ્ટોકરન્સીની ગેરસમજ પર આધારિત છે. સોના અથવા અન્ય મુખ્ય ચલણોની જેમ ડિજિટલ અસ્કયામતોનું વિનિમય કરી શકાય છે. સમગ્ર ક્ષેત્રને બરતરફ કરવું એ તેના સંભવિત લાભોને અવગણવા જેવું છે. રેમિટન્સ પર ભાર મૂકતાં તેમણે કહ્યું કે ક્રિપ્ટો દ્વારા પાકિસ્તાનમાં નાણાં મોકલવાનો ખર્ચ નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડી શકાય છે અને ટ્રાન્સફર ઝડપી થશે. તે જ સમયે, નાણાકીય નિષ્ણાત રાશિદ મસૂદ આલમે કહ્યું કે હવે ચર્ચા માત્ર ‘મંજૂરી આપવી કે નહીં’ વિશે નથી, પરંતુ ‘કેવી રીતે નિયમન કરવું’ વિશે છે. જોકે, પાકિસ્તાન કરન્સી એક્સચેન્જ એસોસિએશનના જનરલ સેક્રેટરી ઝફર પરચાએ ચેતવણી આપી હતી કે પાકિસ્તાન જેવા ધાર્મિક સમાજમાં આવા ફતવાથી ક્રિપ્ટો બિઝનેસ પર ઊંડી નકારાત્મક અસર પડી શકે છે.
