આ દિવસોમાં પાકિસ્તાન તેના ઈતિહાસના સૌથી ગંભીર બ્રેઈન ડ્રેઈનમાંથી પસાર થઈ રહ્યું હોય તેવું લાગે છે. ગહન આર્થિક કટોકટી, રાજકીય અસ્થિરતા અને સંસ્થાકીય નિષ્ફળતા વચ્ચે છેલ્લા બે વર્ષમાં હજારો ડોકટરો, એન્જિનિયરો અને એકાઉન્ટન્ટોએ દેશ છોડી દીધો છે. તાજેતરના સરકારી અહેવાલોએ આ કટોકટીનું ભયંકર ચિત્ર જાહેર કર્યું છે.
પાકિસ્તાનના બ્યુરો ઓફ ઈમિગ્રેશન એન્ડ ઓવરસીઝ એમ્પ્લોયમેન્ટના ડેટા અનુસાર, દેશે છેલ્લા 24 મહિનામાં 5,000 ડૉક્ટર્સ, 11,000 એન્જિનિયર્સ અને 13,000 એકાઉન્ટન્ટ્સ ગુમાવ્યા છે. આ અહેવાલ સામે આવ્યા બાદ સરકારની નીતિઓ પર સવાલો ઉભા થઈ રહ્યા છે અને આર્મી ચીફ જનરલ અસીમ મુનીરના નિવેદનની પણ આકરી ટીકા થઈ રહી છે જેમાં તેમણે મોટા પાયે સ્થળાંતરને ‘બ્રેઈન ડ્રેઈન’ નહીં પરંતુ ‘બ્રેઈન ગેઈન’ ગણાવ્યું હતું.
પૂર્વ પાકિસ્તાની સેનેટર મુસ્તફા નવાઝ ખોખરે સોશિયલ મીડિયા પર આ આંકડા શેર કરીને સરકાર પર નિશાન સાધ્યું છે. તેમણે લખ્યું, “રાજનીતિમાં સુધારો કરો, તો જ અર્થવ્યવસ્થા સુધરશે. પાકિસ્તાન વિશ્વનું ચોથું સૌથી મોટું ફ્રીલાન્સિંગ હબ છે, પરંતુ ઇન્ટરનેટ બંધ થવાને કારણે 1.62 અબજ ડોલરનું નુકસાન થયું છે અને 23.7 લાખ નોકરીઓ જોખમમાં છે.”
સરકારી ડેટા અનુસાર, 2024માં 7,27,381 પાકિસ્તાનીઓએ વિદેશમાં કામ માટે નોંધણી કરાવી હતી. 2025માં નવેમ્બર સુધી જ 6,87,246 લોકોએ વિદેશી રોજગાર માટે નોંધણી કરાવી હતી. ચિંતાજનક બાબત એ છે કે આ સ્થળાંતર હવે માત્ર ખાડી દેશોમાં મજૂરો પૂરતું મર્યાદિત નથી રહ્યું, પરંતુ શિક્ષિત અને કુશળ વ્યાવસાયિકો પણ મોટી સંખ્યામાં દેશ છોડી રહ્યા છે.
પાકિસ્તાનનું આરોગ્ય ક્ષેત્ર આ સંકટથી સૌથી વધુ પ્રભાવિત થયું છે. 2011 અને 2024 ની વચ્ચે નર્સોના સ્થળાંતરમાં 2,144 ટકાનો વધારો થયો છે. પાકિસ્તાની અખબાર એક્સપ્રેસ ટ્રિબ્યુન દ્વારા અહેવાલ મુજબ, 2025 માં પણ આ વલણ ચાલુ રહ્યું છે.
