જ્યારે સવારનો સૂરજ પંજાબના લીલાછમ મેદાનો પર ચમકે છે, ત્યારે હવામાં એક અનોખી સુગંધ ફેલાય છે. આ બાસમતી ચોખાની સુગંધ છે – લાંબા અનાજ, સરસ સુગંધ અને સ્વાદનું રહસ્ય જે સદીઓથી ભારતની ધરતીમાંથી આવે છે અને વિશ્વના દરેક ખૂણે પહોંચે છે. આજે જ્યારે તમે અમેરિકાની રેસ્ટોરન્ટમાં બિરયાની અથવા સાઉદી અરેબિયાના ઘરમાં ભાતની થાળીનો આનંદ માણો છો તો તેની પાછળ ભારતનો સ્વાદ હોય છે. ‘ઇન્ડિયન રાઇસ એક્સપોર્ટ્સ ફેડરેશન’ના ડેટા અનુસાર, ભારત વિશ્વનો સૌથી મોટો ચોખા ઉત્પાદક દેશ છે અને વૈશ્વિક બજારમાં તેનો 28 ટકા હિસ્સો છે. તે ટોચના નિકાસકાર પણ છે, જે 2024-25માં વૈશ્વિક નિકાસમાં 30.3 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે. ભારત વૈશ્વિક સ્તરે ચોખાની જે જાતોની નિકાસ કરે છે તેમાં ‘સોના મસૂરી’ અમેરિકા અને ઓસ્ટ્રેલિયા જેવા બજારોમાં પસંદ કરવામાં આવે છે. પરંતુ ભારતનું આ વર્ચસ્વ રાતોરાત નથી બન્યું. આ એક લાંબી ઐતિહાસિક સફરની વાર્તા છે જે સિંધુ ખીણથી શરૂ થઈને આજના જનીન-સંપાદિત બીજ સુધીની છે. ચાલો આ સુગંધની વાર્તાને વિગતવાર સમજીએ.
સૌ પ્રથમ- અચાનક ચર્ચા શા માટે?
અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના તાજેતરના દાવાથી ભારતીય ચોખાની ચર્ચા શરૂ થઈ ગઈ છે. ટ્રમ્પે કહ્યું છે કે ભારતે અમેરિકી બજારમાં ચોખાને ડમ્પ (સસ્તા ભાવે વેચવા) ન જોઈએ અને તે આ બાબતનો સામનો કરશે. ટ્રમ્પે ચેતવણી આપી હતી કે ટેરિફ લાદવાથી આ સમસ્યા સરળતાથી હલ થઈ જશે. ટ્રમ્પે સોમવારે વ્હાઇટ હાઉસ, યુએસ પ્રમુખના સત્તાવાર નિવાસસ્થાન અને કાર્યાલય ખાતે કૃષિ અને કૃષિ ક્ષેત્રના પ્રતિનિધિઓ અને તેમની કેબિનેટના મુખ્ય સભ્યો, ખાસ કરીને નાણા પ્રધાન સ્કોટ બેસન્ટ અને કૃષિ પ્રધાન બ્રુક રોલિન્સ સાથે રાઉન્ડ ટેબલ બેઠક યોજી હતી.
લ્યુઇસિયાનામાં તેના પરિવારનો ખેતીનો વ્યવસાય ‘કેનેડી રાઇસ મિલ’ ચલાવતી મેરિલ કેનેડીએ ટ્રમ્પને કહ્યું કે દેશના દક્ષિણ ભાગમાં ચોખા ઉત્પાદકો ખરેખર સંઘર્ષ કરી રહ્યા છે અને અન્ય દેશો યુએસ માર્કેટમાં ચોખાને ડમ્પ કરી રહ્યા છે, એટલે કે ખૂબ જ સસ્તા ભાવે ચોખા વેચી રહ્યા છે. જ્યારે ટ્રમ્પે પૂછ્યું કે કયા દેશો અમેરિકાને સસ્તા ભાવે ચોખા વેચે છે, ત્યારે રાષ્ટ્રપતિની બાજુમાં બેઠેલા કેનેડીએ જવાબ આપ્યો – ભારત અને થાઈલેન્ડ; ચીન પણ પ્યુર્ટો રિકોને સસ્તા ભાવે ચોખા વેચી રહ્યું છે. પ્યુઅર્ટો રિકો એક સમયે અમેરિકન ચોખાનું સૌથી મોટું બજાર હતું. અમે ઘણા વર્ષોથી પ્યુઅર્ટો રિકોમાં ચોખા મોકલ્યા નથી.
ટ્રમ્પે પછી બેસન્ટ તરફ જોયું અને કહ્યું- ભારત, મને ભારત વિશે કહો. શા માટે ભારતને આ કરવાની છૂટ છે? તેઓએ ટેરિફ ચૂકવવા પડશે. શું તેમની પાસે ચોખા પર ડિસ્કાઉન્ટ છે? આના પર બેસંતે કહ્યું- ના સર, અમે હાલમાં તેમની સાથે બિઝનેસ ડીલ માટે વાટાઘાટો કરી રહ્યા છીએ. કેનેડીએ ટ્રમ્પને એમ પણ કહ્યું કે વર્લ્ડ ટ્રેડ ઓર્ગેનાઈઝેશન (WTO)માં ભારત વિરુદ્ધ કેસ ચાલી રહ્યો છે. ટ્રમ્પે કહ્યું કે આને ખૂબ જ સરળતાથી ઉકેલી શકાય છે. તેમણે કહ્યું- જે દેશો ગેરકાયદેસર રીતે સામાન મોકલી રહ્યા છે તેમના પર ટેરિફ લગાવીને આનો બહુ ઝડપથી ઉકેલ લાવવામાં આવશે.
પ્રાચીન મૂળ: ચોખાની ભારતથી વિશ્વની યાત્રા
હવે વાસ્તવિક વાર્તા પર આવીએ છીએ – ભારત અને ચોખાનો ઇતિહાસ. ચોખાની વાર્તા ભારતીય સભ્યતા સાથે જોડાયેલી છે. પુરાતત્વવિદોના મતે, સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિ (લગભગ 2500 બીસી) માં ચોખાની ખેતીના પુરાવા છે, જે 5000 વર્ષથી વધુ જૂની છે. લોથલ અને રાખીગઢી જેવા સ્થળોએ મળેલા અવશેષો દર્શાવે છે કે આપણા પૂર્વજો નદીઓના કિનારે આ અનાજ ઉગાડતા હતા. વેદોમાં ‘ભોજન’ તરીકે ચોખાનો ઉલ્લેખ છે, જે માત્ર ભોજન જ નહીં પણ પૂજાનો એક ભાગ પણ હતો. સંસ્કૃતમાં તેને ‘અક્ષત’ કહે છે, જે અમરત્વનું પ્રતીક છે.
