અમદાવાદની ‘સૌદાગરી પ્રિન્ટ’ને જી.આઈ. ટેગ બાદ વૈશ્વિક કલાકારો અને ડિઝાઈનર્સ માટે આ કળા બની આકર્ષણનું કેન્દ્ર
અમદાવાદના જમાલપુરથી ફ્રાન્સના ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ સુધી છવાઈ સોદાગરી પ્રિન્ટની કળા
ગુજરાતનું ઐતિહાસિક શહેર અમદાવાદ માત્ર તેની આધુનિક કાપડ મિલો માટે જ નહીં, પરંતુ તેના ભવ્ય અને સમૃદ્ધ હસ્તકલાના વારસા માટે પણ જગવિખ્યાત છે. ‘માન્ચેસ્ટર ઓફ ધ ઈસ્ટ’ તરીકે ઓળખાતા આ શહેરની સાંકડી ગલીઓમાં છેલ્લા કેટલાય દાયકાઓથી વિસરાઈ ગયેલી 300 વર્ષ જૂની ‘સૌદાગરી બ્લોક પ્રિન્ટિંગ’ કળાને હવે એક નવું સત્તાવાર જીવન મળ્યું છે.
વર્ષ 2023માં ભારત સરકારના ભૌગોલિક સંકેત રજિસ્ટ્રી દ્વારા આ અદ્ભુત હસ્તકલાને સત્તાવાર રીતે જી.આઈ. ટેગ (Geographical Indication Tag) એનાયત કરવામાં આવ્યો છે. અમદાવાદના જમાલપુર ખાતે કાર્યરત ‘બંગલાવાલા મહિલા ગૃહ ઉદ્યોગ સહકારી મંડળી’ના નામે આ જી.આઈ. ટેગ મળ્યો છે. GI ટેગ થકી આ વૈશ્વિક ઓળખ મળ્યા બાદ, વર્ષોથી હાંસિયામાં ધકેલાઈ ગયેલી અને લુપ્ત થવાના આરે પહોંચેલી આ ઐતિહાસિક કળા ફરી એકવાર દેશ-વિદેશના ફેશન જગતમાં ભારે ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આવી ગઈ છે.
જોકે, સમયના બદલાતા પ્રવાહ સાથે જે કળાનો વૈશ્વિક સ્તરે ડંકો વાગતો હતો, તેને બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન વૈશ્વિક અર્થતંત્ર ખોરવાઈ જતાં મોટો આંચકો લાગ્યો હતો. ત્યારબાદ કાપડ ઉદ્યોગમાં આધુનિક મશીનરી, સ્ક્રીન પ્રિન્ટિંગ અને મોટા લાકડાના બ્લોક્સની એન્ટ્રી થતાં, સૌદાગરીની સમય માંગી લેતી આ અતિ ઝીણી અને પરંપરાગત ડિઝાઇનો સ્પર્ધામાં પાછળ ધકેલાઈ ગઈ.
પરિણામે, 20 મી સદીના અંત સુધી આ કળા સાવ વિખરાઈ ગઈ અને જાણે સંપૂર્ણપણે નાબૂદ થઈ ગઈ હતી. છીપા સમુદાયના જ શાકીર બંગલાવાલા અને ઈરીના બંગલાવાલા જેવા ગણ્યાગાંઠ્યા પરિવારોએ આ લુપ્ત થતી પરંપરાના મૂળિયાંને ગમે તેવા કપરા સંજોગોમાં પણ મજબૂતાઈથી સાચવી રાખ્યા હતા.
આજના આધુનિક યુગમાં મહિલા સશકતીકરણની વાતો બહુ સામાન્ય બની છે, પરંતુ અમદાવાદની છીપા કોમ્યુનિટીની મહિલાઓ તો વર્ષો પહેલાંથી જ મહિલા સશક્તિકરણનું જીવંત ઉદાહરણ પૂરું પાડી રહી છે. આ સમુદાયની મહિલાઓ પેઢીઓથી કોઈ પણ આડંબર વિના આ અઘરી પ્રિન્ટિંગ કળા સાથે જોડાઈને આત્મનિર્ભર બની છે અને પોતાના ઘરના આર્થિક સ્તંભ તરીકે યોગદાન આપતી આવી છે.
આ વિસરાઈ ગયેલા વારસાને ખરા અર્થમાં પુનર્જીવિત કરવાની સાથે, પોતાના પૂર્વજોના સાંસ્કૃતિક વારસાને જાળવી રાખતી આ સંસ્થા દ્વારા અમદાવાદના સ્થાનિક વિસ્તારની 25 જેટલી જરૂરિયાતમંદ મહિલાઓને આ અઘરી બ્લોક પ્રિન્ટિંગ કળાની મફત તાલીમ આપીને આત્મનિર્ભર બનાવી છે. આજે આ મહિલાઓ ગૌરવપૂર્ણ આજીવિકા કમાઈને પોતાના પરિવારને આર્થિક ટેકો આપી રહી છે. આ ભગીરથ અને સરાહનીય પ્રયાસોને કારણે જ આ સંસ્થાને ગુજરાત સરકાર તરફથી પણ સન્માનિત પણ કરવામાં આવી છે.
ટેકનિકલ દ્રષ્ટિએ સૌદાગરી બ્લોક પ્રિન્ટિંગની સૌથી મોટી ખાસિયત તેની અતિ જટિલ ડિઝાઈન છે જે તેને સામાન્ય પ્રિન્ટિંગથી તદ્દન અલગ પાડે છે. સામાન્ય બ્લોક પ્રિન્ટિંગમાં મોટા લાકડાના બ્લોક્સ વાપરીને કાપડ ઝડપથી છાપી દેવાય છે, જ્યારે સૌદાગરીમાં શ્રી માણેકલાલ ગજ્જર જેવા પરંપરાગત બ્લોક મેકર્સ દ્વારા તૈયાર કરાતા માત્ર અઢી થી ત્રણ ઇંચના અત્યંત નાના અને ઝીણી નકશીવાળા લાકડાના બ્લોક્સનો જ ઉપયોગ થાય છે.
