કેન્દ્ર સરકારે રવિવારે એવા અહેવાલોને ફગાવી દીધા હતા કે મોટા પાયે ખાણકામને મંજૂરી આપવા માટે અરવલ્લી રેન્જની વ્યાખ્યા બદલવામાં આવી છે. અરવલી પર્વતીય પ્રદેશમાં નવા માઈનિંગ લીઝ પર સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા લાદવામાં આવેલા પ્રતિબંધને ટાંકીને સરકારે આ જણાવ્યું હતું. તેમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે સર્વોચ્ચ અદાલત દ્વારા મંજૂર કરાયેલા ડ્રાફ્ટમાં એક વ્યાપક વ્યવસ્થાપન યોજનાને અંતિમ સ્વરૂપ આપવામાં ન આવે ત્યાં સુધી પર્વતીય પ્રણાલીના મજબૂત રક્ષણ અને નવા ખાણકામ લીઝ પર મોરેટોરિયમની જોગવાઈ છે. સુંદરબન ટાઈગર રિઝર્વ ખાતે મીડિયા સાથે વાત કરતા કેન્દ્રીય પર્યાવરણ મંત્રી ભૂપેન્દ્ર યાદવે જણાવ્યું હતું કે સુપ્રીમ કોર્ટે મંજૂર કરેલી વ્યાખ્યા અરવલ્લી વિસ્તારના 90 ટકાથી વધુ વિસ્તારને સંરક્ષિત વિસ્તાર હેઠળ લાવશે.
આ સમિતિની રચના મે 2024માં કરવામાં આવી હતી
‘100 મીટર’ માપદંડ પર ચાલી રહેલા વિવાદ વચ્ચે જારી કરાયેલી સ્પષ્ટતામાં, સરકારે કહ્યું કે સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્દેશો પર, અસ્પષ્ટતાને દૂર કરવા અને દુરુપયોગને રોકવા માટે તમામ રાજ્યોમાં અરવલ્લી ટેકરીઓ અને પર્વતમાળાની વ્યાખ્યાને પ્રમાણિત કરવામાં આવી છે. ખાસ કરીને તે પ્રથાઓ જેણે ટેકરીઓના પાયાની ખૂબ નજીક ખાણકામ ચાલુ રાખવાનું શક્ય બનાવ્યું. પર્યાવરણ મંત્રાલયના સૂત્રોએ જણાવ્યું કે, સુપ્રીમ કોર્ટે અરવલીમાં ગેરકાયદેસર ખાણકામ સંબંધિત લાંબા સમયથી પડતર કેસોની સુનાવણી કરતી વખતે મે 2024માં ‘સમાન વ્યાખ્યા’ની ભલામણ કરવા માટે એક સમિતિની રચના કરી હતી. પર્યાવરણ મંત્રાલયના સચિવની અધ્યક્ષતાવાળી સમિતિમાં રાજસ્થાન, હરિયાણા, ગુજરાત અને દિલ્હીના પ્રતિનિધિઓ તેમજ ટેકનિકલ સંસ્થાઓના પ્રતિનિધિઓનો સમાવેશ થાય છે. સમિતિએ શોધી કાઢ્યું કે માત્ર રાજસ્થાનમાં જ ઔપચારિક રીતે સ્થાપિત વ્યાખ્યા છે, જેનું તે 2006થી પાલન કરે છે.
100 મીટરની વ્યાખ્યા શું છે?
આ વ્યાખ્યા મુજબ, સ્થાનિક ભૂપ્રદેશથી 100 મીટર કે તેથી વધુ ઊંચાઈ ધરાવતા લેન્ડફોર્મ્સને ટેકરીઓ ગણવામાં આવે છે. આવી ટેકરીઓને ઘેરી લેતી સૌથી નીચી સીમા રેખાની અંદર ખાણકામ પ્રતિબંધિત છે, પછી ભલે તે લાઇનની અંદર જમીન સ્વરૂપોની ઉંચાઈ અથવા ઢોળાવ હોય. સૂત્રોએ જણાવ્યું હતું કે ચારેય રાજ્યો રાજસ્થાનની આ લાંબા સમયથી ચાલતી વ્યાખ્યાને અપનાવવા સંમત થયા છે. વધુમાં, તેને ઉદ્દેશ્યપૂર્ણ અને પારદર્શક બનાવવા માટે વધારાના સલામતીનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. આ પગલાંઓમાં એકબીજાથી 500 મીટરની અંદર સ્થિત ટેકરીઓને એક જ પર્વતમાળા તરીકે ગણવા, કોઈપણ ખાણકામનો નિર્ણય લેવામાં આવે તે પહેલાં સર્વે ઓફ ઈન્ડિયાના નકશા પર ટેકરીઓ અને પર્વતમાળાઓનું ફરજિયાત મેપિંગ અને જ્યાં ખાણકામ પર પ્રતિબંધ છે તેવા મુખ્ય અને સંરક્ષિત વિસ્તારોની સ્પષ્ટ ઓળખનો સમાવેશ થાય છે.
તારણો કાઢવામાં ખોટું
સરકારે એવા દાવાઓને ફગાવી દીધા હતા કે 100 મીટરથી નીચેના વિસ્તારોમાં ખાણકામની મંજૂરી આપવામાં આવશે અને કહ્યું કે પ્રતિબંધ સમગ્ર પહાડી પ્રણાલીઓ અને તેમની અંદરના લેન્ડફોર્મને લાગુ પડે છે, માત્ર ટેકરીઓ અથવા ઢોળાવ પર જ નહીં. સરકારે કહ્યું કે 100 મીટરથી નીચેના તમામ લેન્ડફોર્મ્સ ખાણકામ માટે ખુલ્લા છે તેવું તારણ કાઢવું ’ખોટું’ છે. સુપ્રીમ કોર્ટે 20 નવેમ્બર, 2025 ના રોજ અરવલ્લી ટેકરીઓ અને પર્વતમાળાઓની વ્યાખ્યા અંગે પર્યાવરણ, વન અને આબોહવા પરિવર્તન મંત્રાલય હેઠળ રચાયેલી સમિતિની ભલામણોને સ્વીકારી હતી.
